อาหารต้องลอง

ข้าวหลาม
“พระงาม” ต้นกำเนิดข้ามหลามนครปฐม”
แหล่งกำเนิดการทำข้าวหลามนครปฐม เริ่มจากบริเวณชุมชนพระงาม ตำบลพระปฐมเจดีย์
จากข้าวหลามชาวบ้าน…สู่ข้าวหลามเสวย แห่งเมืองยอดแหลม
http://www.snc.lib.su.ac.th/westweb/?p=2522 ข้าวหลามเป็นเอกลักษณ์ที่สำคัญอย่างหนึ่งของจังหวัดนครปฐม เป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนที่ถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมสืบทอดกันมานานหลายชั่วอายุคน สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิต ภูมิปัญญาและพฤติกรรมการบริโภคของชาวนครปฐมมาแต่อดีต..............สำหรับแหล่งที่ทำการผลิตข้าวหลามของจังหวัดนครปฐมนั้น ก็ต้องนับว่าชุมชนพระงาม ตำบลพระปฐมเจดีย์ ในอำเภอเมืองเป็นต้นกำเนิดของข้าวหลามนครปฐม ดังจะเห็นว่า ดังจะเห็นว่าในยุคของข้าวหลามที่รุ่งเรืองนั้น ในชุมชนพระงามชาวบ้านแทบทุกหลังคาเรือนล้วนแต่ประกอบอาชีพเผาข้าวหลามกันเป็นจำนวนมาก แต่เป็นที่น่าเสียดายว่าในปัจจุบันข้าวหลามในชุมชนดังกล่าวกำลังจะสูญหายไปตามเหตุปัจจัย ซึ่งอาจเนื่องมาจากปัญหาสถานที่และช่องทางในการจำหน่าย อีกครั้งปัญหาความรู้ดั้งเดิมในการเผาข้าวหลามก็กำลังจะสูญหายไป เหตุปัจจัยเหล่านี้ทำให้ผู้ประกอบการหลายราย ต้องเลิกกิจการและไปประกอบอาชีพอื่น

รายชื่อร้านข้าวหลามต้องชิม ร้านข้าวหลามแม่ลูกจันทร์ ร้านข้าวหลามแม่แอ๊ด ร้านข้าวหลามแม่เล็ก ...

“ประเพณีตักบาตรข้าวหลาม” ของชุมชนวัดพระงาม เดิมทีเป็นธรรมเนียมของชาวบ้านเชื้อสายลาวที่เผาข้าวหลามถวายวัดหลังฤดูเก็บเกี่ยว แต่เมื่อเวลาผ่านไปประเพณีก็ค่อย ๆ เลือนหาย การฟื้นฟูครั้งใหม่เกิดจากฉันทามติของชุมชน ในปี 2567 โดยกำหนดให้ข้าวหลามที่นำใส่บาตรเป็นกระบอกสั้น ประดับด้วยดอกไม้ เพื่อสื่อถึงความงดงาม ศรัทธา และพุทธบูชา ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิรัตน์ ปิ่นแก้ว มหาวิทยาลัยราชภัฏนครปฐม ดำเนินโครงการ “ทวารวดีนครปฐม: สร้างคุณค่า สร้างมูลค่า สร้างจิตสำนึกรักท้องถิ่น” โดยได้รับการสนับสนุนจากหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.)

ข้าวหมูแดงนครปฐม: มรดกภูมิปัญญาวัฒนธรรมระดับชาติ
ลักษณะ/สาขา :ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล
ประเภท :อาหารและโภชนาการ
ระดับการขึ้นบัญชีฯ :ระดับชาติ
สถานะการคงอยู่ :ปฏิบัติอย่างแพร่หลาย
ปีที่ขึ้นทะเบียน :พ.ศ. 2566

สาระสำคัญโดยรวม
ข้าวหมูแดง เดิมเป็นอาหารของชาวจีนที่มาตั้งรกรากอาศัยอยู่ในเขตจังหวัดนครปฐม หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้บูรณะองค์พระปฐมเจดีย์ ทำให้มีกรรมกรชาวจีนมารับจ้างปั้นอิฐบูรณะองค์พระปฐมเจดีย์ ส่วนหนึ่งก็แยกไปทำอาชีพค้าขาย และคนจีนบางกลุ่มได้ซื้อที่ปลูกผัก เลี้ยงเป็ด เลี้ยงสุกร บ้างก็แต่งงานกับชาวไทยพื้นถิ่น ตั้งหลักปักฐานอยู่ตามริมฝั่งแม่น้ำนครชัยศรี (แม่น้ำท่าจีน) และบริเวณริมคลองเจดีย์บูชา จึงทำให้มีการทำผลิตภัณฑ์จากหมูเป็นจำนวนมาก เช่น หมูแดง หมูกรอบ หมูหยอง หมูแผ่น กุนเชียง หมูหวาน เป็นต้น

ข้าวหมูแดงเป็นอาหารจานเดียวที่บูรณาการ การใช้ผลผลิตในท้องถิ่นเข้ากับวัฒนธรรมด้านอาหาร และศิลปะการทำอาหารจีน จนเป็นที่นิยมรับประทานกันทั้งคนในพื้นที่และนักท่องเที่ยว เพราะรับประทานง่าย รสชาติถูกปากคนทุกเพศทุกวัย มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักทั่วไป และเป็นที่กล่าวขานกันว่า มานครปฐมต้องรับประทาน “ข้าวหมูแดง” โดยความโดดเด่นของข้าวหมูแดงนครปฐมอยู่ที่ภูมิปัญญาในการหมักหมู ย่างหมู และน้ำซอสราดข้าว ซึ่งแต่ละร้านของนครปฐมจะใช้สมุนไพรและเครื่องเทศที่เป็นเคล็ดลับเฉพาะของทางร้าน สืบทอดกันมารุ่นสู่รุ่น และน้ำซอสราดข้าวหมูแดงของจังหวัดนคปฐมแตกต่างจากน้ำซอสราดข้าวของจังหวัดอื่น ๆ เพราะประกอบด้วยสมุนไพรและเครื่องเทศมากชนิดกว่าน้ำซอสที่ทำกันในจังหวัดอื่น เช่น กระเทียม พริกหนุ่ม ตะไคร้ งาคั่วบด น้ำตาลมะพร้าว น้ำตาลทรายแดง เกลือ รากผักชี พริกไทย อบเชย โป๊ยกั๊ก เต้าเจี้ยว เต้าหู้ยี้ เป็นต้น จึงทำให้มีคุณค่าทางอาหารและมีกลิ่นหอมชวนรับประทาน

ข้าวหมูแดงนครปฐม เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่มีการผสมผสานกันระหว่างวัฒนธรรมจีนกับผลผลิตในท้องถิ่นที่สืบทอดกันมายาวนานกว่าร้อยปีจากรุ่นสู่รุ่น แสดงให้เห็นถึงศิลปะการทำอาหารที่มีคุณค่าและรสชาติที่เป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นอย่างลงตัว สามารถสร้างอาชีพและรายได้เลี้ยงครอบครัว ตลอดจนเกิดการกระจายรายได้ให้กับเกษตรกรในท้องถิ่นและจังหวัดใกล้เคียง นอกจากนี้ ยังสะท้อนให้เห็น การอยู่ร่วมกันของคนในท้องถิ่นที่มีเชื้อชาติต่างกันอย่างผสมกลมกลืน มีการเกื้อหนุนแลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน ด้านการประกอบอาชีพ ด้านเศรษฐกิจและสังคม

ด้วยมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่สืบทอดกันมากว่าร้อยปี เป็นอาหารจานด่วนที่มีอัตลักษณ์เฉพาะ มีชื่อเสียงไปทั่วประเทศ นิยมรับประทานกันทั้งในท้องถิ่นและแขกที่มาเยี่ยมเยือนจังหวัดนครปฐม ทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ ที่มาท่องเที่ยวและนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ พระราชวังสนามจันทร์ ฯลฯ ชุมชนจึงมีบทบาทสำคัญในการที่จะต้องเผยแพร่องค์ความรู้ด้านวัฒนธรรม ดำเนินการขับเคลื่อน ต่อยอดและพัฒนาภูมิปัญญาด้านการทำข้าวหมูแดง ตลอดจนส่งต่อองค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์ต่อประชาชนทั่วไป โดยอาศัยกระบวนการสร้างการมีส่วนร่วมจากหน่วยงานทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และสถานศึกษา ในการเข้ามาสนับสนุนการดำเนินงาน ทั้งนี้เพื่อเป็นการสร้างความเข้มแข็งให้กับคนในชุมชนอย่างยั่งยืน

ข้าวหมูแดงนครปฐม ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติปี พ.ศ.2566
ข้อมูลเพิ่มเติมข้อมูลมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ข้าวหมูแดง จังหวัดนครปฐม